12.04.2021, 00:01

Kötülüğün Psikolojisi

Hiç kendinizi bir tiyatronun içindeymişsiniz gibi hissettiğiniz oldu mu?

Ya da adaletsizce kurgulanmış bir oyunun içerisinde?

Peki, koskoca bir ülkenin bir deneyin içinde olabileceğini hiç düşündünüz mü?

***

Prof. Dr. Philip Zimbardo…

Amerika’da Stanford Üniversitesinde görev yapmış bir psikolog.

1971 yılında üniversitedeki psikoloji binasının bodrum katında hapishane benzeri bir ortam oluşturdu. Deney için seçilen 24 denek toplumun farklı kesimlerinden, kendi halinde, karakterleri birbirlerinden farklı kişilerdi. Deneklerin ortak noktası, hiçbirinin hayatlarında hapishaneye girmemiş olmaları ve bu deney sonunda elde edecekleri paraya ihtiyaç duymalarıydı.

Deneyin amacı; denekleri gardiyan (yöneten) ve mahkûm (yönetilen) olarak iki gruba ayırıp onların ortam psikolojilerini incelemekti. Gardiyanların gerektiğinde mahkumlara orantılı cezalar verebileceğini de içeren hepsinin uyması gereken çok basit 6 kural vardı. Kuralların en önemlisi kesinlikle şiddet olmayacaktı.

Bu deneyin 14 gün sürmesi planlanmıştı ve baskı altındaki kişilerin kendi sınırlarını nereye kadar zorlayabileceği test edilecekti. Deney, gardiyanların sadist davranışları yüzünden 6. günde bitirilmek zorunda kalındı çünkü deney sırasında bir mahkûm gardiyanlar tarafından öldürüldü.

Deneyden sonra da 4 gardiyan sadist eğilimlerinden dolayı yargılandı.

Tarihe “Stanford Hapishane Deneyi” olarak geçen bu deney o kadar çarpıcıydı ki, 2001’de “Das Experiment/Deney”, 2010’da “The Experiment/Deney” ve 2015’te “The Stanford Prison Experiment/Stanford Hapishane Deneyi” olarak üç kez filme aktarıldı.

***

Toplumsal yaşamda oynadığımız rollere kendimizi kaptırırsak, o roller zamanla kişiliğimizin bir parçası olur. Kişiliği oturmamış insanlarda çevrenin ona verdiği roller insanın benliğini ele geçirip onun yabancılaşmasını sağlar.

Hele de bu insanlara güç ve yetki verilirse…

Güç; insanları tanımanın en kısa yoludur, bu onlara, her zaman olmak istediklerini olma potansiyeli verir.

İktidar öyle bir güçtür ki, en insancıl olan bile o gücü eline aldığında başkalaşabilir ve en masum görünenin bile içindeki ilkelliği uyandırabilir. Sıradan insanlara yetki verildiğinde, içlerindeki karşı konulmaz otorite kurma isteğiyle birlikte bu yetkilerini diğer bireyler üzerinde acımazsızca kullanabilirler.

Otorite kurmak, çok güçlü olduğunu ve yetkisinin devam etmesi için karşısındakinin ezilmesi gerektiğini düşünenler için bir haz kaynağıdır.

Gücü elinde bulunduranlar eğer geçmişte ezilmiş kişilerse ve ellerine olağanüstü yetki verilmişse o gücü çok daha vahşi bir şekilde kullanma eğilimindedirler.

Eğer gerekli ortam oluşmasına izin verilirse, bu otorite kurma ve vahşi güç kullanma eğilimi bireysellikten çıkıp bir sistem haline gelebilir. Geçmişte Almanya, İtalya, İspanya, Portekiz ve Şili gibi pek çok ülke yaşadı. Günümüzde de demokrasisi az gelişmiş ülkeler yaşamaya devam ediyor.

***

Ünlü siyaset bilimci Hannah Arendt der ki “Totaliter hükümetin özünde hatta her bürokrasinin doğasında, çalışanları ve idari mekanizma içindeki yalnız dişlileri insanlıktan çıkarmak ve bu yolla onları insan olmayan bir yapıya dönüştürmek yatar.”

İnsan kendine yabancılaştığında…

Sürü psikolojisi içerisinde kendini güçlü hissettiğinde…

Nasıl olsa bana bir şey olmaz diye düşündüğünde…

Ya da her şey için kendisine mutlak yetki verildiğinde… kötülüğün ortaya çıkması kaçınılmazdır.

Unutulmaması gereken bir şey de var ki…

Nerede bir otorite veya orantısız güç kullanımı varsa orada mutlaka otoriteye direnen birileri de vardır. Her adaletsiz güç, eninde sonunda, bir isyanı beraberinde getirir.

***

Adrien Brody ve Forest Whitaker’ın oynadığı Deney filmini mutlaka izleyin.

Hem kötülüğün psikolojisini anlamak hem de ders almak için!

Yorumlar (5)
Nergis 4 hafta önce
kaleminize sağlık can hocam.
M.GİRAY 4 hafta önce
Güzel bir yazı.Çok istifade ettim.Gönlünüze, yüreğinize,kaleminize sağlık.
Y.Hakan Özön 4 hafta önce
Sayın Hocam, elinize sağlık, güç zehirlenmesinin çok iyi bir tarifi ve hatırlatması, keyifle okunası bir yazı.
Eyp 4 hafta önce
Tebrik ederim. Yine harika bir yazı ve harika bir konu Hocam. Yazınızı okuyunca benim de aklıma Milgram Deneyi geldi. Cem Yılmaz'ın kulakları çınlasın.
Uysal Teyze 3 hafta önce
Yine güzel ve güncel bir konuyu işlemişsiniz...kalemine sağlık...
18°
parçalı bulutlu
Puan Durumu
Takımlar O P
1. Beşiktaş 37 81
2. Fenerbahçe 37 76
3. Galatasaray 37 75
4. Trabzonspor 37 64
5. Sivasspor 37 58
6. Alanyaspor 38 57
7. Hatayspor 37 57
8. Gaziantep FK 37 54
9. Göztepe 37 51
10. Karagümrük 37 51
11. Konyaspor 37 45
12. Rizespor 37 45
13. Antalyaspor 38 43
14. Başakşehir 37 43
15. Malatyaspor 37 41
16. Kasımpaşa 37 40
17. Kayserispor 37 39
18. Ankaragücü 37 38
19. Erzurumspor 38 37
20. Gençlerbirliği 37 35
21. Denizlispor 37 28
Takımlar O P
1. Adana Demirspor 33 67
2. Giresunspor 33 67
3. Samsunspor 33 67
4. İstanbulspor 33 61
5. Altay 33 60
6. Altınordu 33 57
7. Ankara Keçiörengücü 33 55
8. Ümraniye 34 51
9. Tuzlaspor 33 47
10. Bursaspor 33 46
11. Bandırmaspor 33 42
12. Boluspor 34 42
13. Balıkesirspor 33 35
14. Adanaspor 33 34
15. Menemenspor 33 34
16. Akhisar Bld.Spor 34 30
17. Ankaraspor 33 26
18. Eskişehirspor 34 8
Takımlar O P
1. Man City 34 80
2. M. United 33 67
3. Leicester City 35 63
4. Chelsea 34 61
5. West Ham 34 58
6. Tottenham 34 56
7. Liverpool 33 54
8. Everton 33 52
9. Arsenal 34 49
10. Aston Villa 33 48
11. Leeds United 34 47
12. Wolverhampton 34 42
13. Newcastle 35 39
14. Crystal Palace 33 38
15. Brighton 34 37
16. Southampton 33 37
17. Burnley 34 36
18. Fulham 34 27
19. West Bromwich 34 26
20. Sheffield United 34 17
Takımlar O P
1. Atletico Madrid 34 76
2. Real Madrid 34 74
3. Barcelona 34 74
4. Sevilla 34 70
5. Real Sociedad 35 56
6. Villarreal 34 52
7. Real Betis 34 51
8. Granada 34 45
9. Athletic Bilbao 34 45
10. Celta de Vigo 34 44
11. Osasuna 34 40
12. Cádiz 34 40
13. Levante 34 38
14. Valencia 34 36
15. Getafe 34 34
16. Deportivo Alaves 34 31
17. Real Valladolid 34 31
18. Huesca 34 30
19. Elche 35 30
20. Eibar 34 26
Günün Karikatürü Tümü
Namaz Vakti 08 Mayıs 2021
İmsak
Güneş
Öğle
İkindi
Akşam
Yatsı