TÜRKİYE’DE ÇOK PARTİLİ SİSTEME KISA BİR BAKIŞ-2

Atatürk sonrası dönemin ilk muhalefet partisi 27 Ekim 1945’te Nuri Demirağ tarafından kurulan Milli Kalkınma Partisi seçimlerde hiçbir varlık gösteremeyince 1958’de kapandı.

***

7 Haziran 1945’te CHP’li 4 milletvekili (Adnan Menderes, Celal Bayar, Refik Koraltan ve Fuat Köprülü) CHP’nin çıkardığı çiftçilerin topraklandırılması kanununa (Toprak Reformu) karşı çıkarak önerge verdiler ve reddedilmesi üzerine de 7 Ocak 1946’da Demokrat Parti’yi kurdular.

Demokrat Parti’nin kurulmasının temelinde Amerika ve Truman Doktrini vardır.

1945-1951 yılları arasında Soğuk savaşın başladığı dönemde, ABD Başkanı Truman Sovyetler Birliği’nin çevresindeki ülkelere etkisinin artmasından endişe ediyor ve çevre ülkelere iktisadi ve teknik yardım yapılması gerektiğini, bu destekten yoksun kalmaları durumunda çevre ülkelerin komünist olacaklarını düşünüyordu.

Bu düşünceyle, Amerika Türkiye’ye 100 milyon dolarlık mali ve askeri yardım yaptı.

Bunun karşılığında da Türkiye'de Atatürk döneminde izlenen Sovyetler Birliği ile yakın ilişkinin etkisizleştirilmesi, yeni Köy Enstitülerinin açılmaması ve var olanların da kapatılması istendi!

***

(Mali yardımın Köy Enstitülerine bağlanması çok ilginçti ve Köy Enstitülerinin ülkemiz için önemi çok sonra anlaşılacaktı… Mali yardımla birlikte İsmet İnönü döneminde yeni Köy Enstitüsü açılmadı, Menderes hükümeti de Köy Enstitülerinin tamamını kapattı.)

***

Çok partili sisteme geçiliyor gibi görünse de aslında Truman’ın istediği, Cumhurbaşkanı İsmet İnönü’nün kabul edebileceği nitelikteki muhaliflerden oluşan bir liberal parti kurdurup iki partili sisteme geçmekti. Yani Amerikan sistemine…

Hatta, Demokrat Parti’nin adı bile Amerika’daki Cumhuriyetçiler ve Demokratlar gibi iki partili sistemden etkilenerek konuldu.

Demokrat Parti’nin kuruluşu sırasında partinin siyasi konumunun ne olacağı sorulduğunda Celal Bayar “demokrattır” derken, Adnan Menderes “belki, bir iki parmak daha soldur” demişti.

İşin ilginç yanı, Demokrat Parti’nin bazı sosyalistlerle ortak iş planı yapması karşısında İsmet İnönü Demokrat Parti’yi komünist olmakla bile suçlamıştı.

Demokrat Parti; özel mülkiyeti savunan, dini hassasiyetleri olan ama laikliği dinsizlik olarak görmeyen liberal bir parti olarak tanımlandı. 1950 yılındaki seçimleri kazanıp 10 yıl iktidarda kalan Demokrat Parti, -şu anda yazının konusu olmayan- yaşanan bir dizi olaylar sonucunda 1960 darbesiyle kapatıldı.

***

1948 yılında Fevzi Çakmak başkanlığında Millet Partisi kuruldu ancak uzun ömürlü olamadı ve 1953 yılında kapandı.

***

1954 yılında Osman Bölükbaşı başkanlığında Cumhuriyetçi Millet Partisi kuruldu ve 1958 yılında Türkiye Köylü Partisi ile birleşerek Cumhuriyetçi Köylü Millet Partisi adını aldı. 1965 yılında partinin başkanlığına getirilen Alparslan Türkeş, partiyi milliyetçi-Türkçü olarak tanımladı ve 1969 yılında parti adını Milliyetçi Hareket Partisi olarak değiştirdi.

***

1961 yılında Mehmet Ali Aybar başkanlığında Türkiye’nin ilk sol partisi olan Türkiye İşçi Partisi kuruldu. TİP, kendisini, işçi ve emekçilerin haklarını savunan, devletçi, kapsamlı toprak reform isteyen, bağımsız dış politikayı benimseyen bir parti olarak tanımladı ve nihayetinde 1971 darbesiyle kapatıldı.

***

Yine 1961 yılında, Ragıp Gümüşpala başkanlığında Demokrat Partinin devamı olarak Adalet Partisi kuruldu ve 1964 yılında da Süleyman Demirel genel başkanlığa getirildi.

Adalet Partisi, liberal ekonomi ve kalkınmayı benimseyen, dinsel özellikleri koruyan muhafazakâr bir oluşumla birlikte laik bir parti olarak tanımlandı ve 1980 darbesiyle kapatıldı.

***

1970 yılında Necmettin Erbakan başkanlığında kurulan ve kendisini devlet müdahalesiyle ekonomik düzen sağlanmasını isteyen, serbest rekabete karşı çıkan, milli ve manevi kalkınmayı savunan ve dini kavramları öne çıkaran parti olarak tanımlayan Milli Nizam Partisi kuruldu ancak laikliğe aykırı çalışmaları nedeniyle bir yıl sonra kapatıldı.

1972 yılında bu partinin devamı olarak Milli Selamet Partisi kuruldu, bu da 1980’de kapatıldı. Yerine, 1983 yılında Refah Partisi kuruldu ve yine laikliğe aykırı çalışmalar ve irticai faaliyetler nedeniyle 1998 yılında kapatıldı. Partinin kapatılmasından hemen önce partinin devamı olacak şekilde 1997 yılında Fazilet Partisi kuruldu ama o da 2001 yılında kapatıldı.

Sonrasında, 2001 yılında Saadet Partisi kuruldu ve halen aktif siyasete devam ediyor.

***

1983 yılında Adalet Partisi’nin devamı olarak Doğru Yol Partisi kuruldu.

Yine, 1983’te kurulan Sosyal Demokrat Halkçı Parti, 1995 yılında CHP’ye katıldı.

1983 yılında Anavatan Partisi, 1985’te Demokratik Sol Parti kuruldu.

1993 yılında MHP’den ayrılan Muhsin Yazıcıoğlu başkanlığında milliyetçilik ile İslamcılığı temel alan Büyük Birlik Partisi kuruldu.

2001 yılında Recep Tayyip Erdoğan başkanlığında Adalet ve Kalkınma Partisi kuruldu ve 2002 yılından bu yana iktidarda.

2016 yılındaki MHP Olağanüstü Kongresinde yaşanan olaylar ve Yüksek Seçim Kurulunun kongreye müdahil olması sonrasında MHP’den ayrılan, İç İşleri Bakanlığı ve TBMM Başkan vekilliği yapmış olan Meral Akşener başkanlığında 25 Ekim 2017 tarihinde İYİ Parti kuruldu.

2019 yılında AK Parti hükümetinin eski Başbakanı Ahmet Davutoğlu tarafından Gelecek Partisi, 2020 yılında da yine AK Parti hükümetinin eski Dışişleri ve Ekonomi Bakanı Ali Babacan tarafından Demokrasi ve Atılım (DEVA) Partisi kuruldu.

2020 yılında CHP eski Şişli Belediye Başkanı Mustafa Sarıgül tarafından Türkiye Değişim Partisi, 2021 yılında CHP Cumhurbaşkanı adayı Muharrem İnce tarafından Memleket Partisi ve İYİ Parti’den ayrılan Ümit Özdağ tarafından Zafer Partisi kuruldu.

***

Etnik partilere bu aşamada girmeyeceğim.

Türkiye'de şu anda 123 parti aktif siyasi faaliyet gösteriyor.